Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20, dotyczy osób, które przeszły na wcześniejszą emeryturę, a po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego ZUS obliczył ich nowe świadczenie z pomniejszeniem kapitału o sumę wcześniej wypłaconych emerytur.
Trybunał uznał, że stosowanie takiego mechanizmu wobec osób, które złożyły wniosek o wcześniejsze świadczenie przed 6 czerwca 2012 r., naruszało konstytucyjną zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego prawa. Osoby te, decydując się na wcześniejszą emeryturę, nie mogły bowiem wiedzieć, że od 2013 r. ustawodawca wprowadzi zasadę pomniejszającą ich przyszłą emeryturę powszechną.
Sytuacja prawna pozostaje jednak skomplikowana. Wyrok SK 140/20 nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, dlatego ZUS nadal odmawia wielu wniosków o ponowne ustalenie świadczenia. Jednocześnie sądy powszechne wydają rozbieżne orzeczenia: część przyznaje emerytom prawo do przeliczenia, a część uznaje, że brak urzędowej publikacji wyroku uniemożliwia jego zastosowanie. W 2026 r. trwają również prace nad specjalną ustawą, która ma rozwiązać problem systemowo.
Z tego artykułu dowiesz się:
- czego dotyczy wyrok TK z 4 czerwca 2024 r.,
- na czym polegało pomniejszanie emerytur,
- kto może należeć do grupy objętej wyrokiem,
- dlaczego szczególnie ważna jest data 6 czerwca 2012 r.,
- których roczników dotyczy projekt ustawy przeliczeniowej,
- czy ZUS automatycznie przelicza emerytury,
- co obecnie dzieje się z wnioskami składanymi do ZUS,
- dlaczego sądy wydają różne wyroki,
- co zrobić po odmowie przeliczenia przez ZUS,
- jaki jest stan prac nad nową ustawą we wrześniu 2026 r.
1. Czego dotyczy wyrok TK z 4 czerwca 2024 r.?
Sprawa SK 140/20 dotyczy art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Przepis ten został wprowadzony ustawą z 11 maja 2012 r. i zaczął obowiązywać 1 stycznia 2013 r.
W dużym uproszczeniu jego mechanizm wyglądał następująco:
- ubezpieczony przechodził wcześniej na emeryturę w obniżonym wieku,
- przez kilka lat pobierał wcześniejsze świadczenie,
- po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego składał wniosek o emeryturę obliczaną według nowych zasad,
- ZUS pomniejszał podstawę obliczenia nowej emerytury o sumę kwot wcześniej pobranych świadczeń.
Art. 25 ust. 1b odnosił się do emerytur pobieranych m.in. na podstawie art. 26b, 46, 50, 50a, 50e i 184 ustawy emerytalnej oraz art. 88 Karty Nauczyciela.
W efekcie emerytura po osiągnięciu powszechnego wieku mogła być istotnie niższa niż w sytuacji, w której wcześniejsze wypłaty nie byłyby odejmowane od kapitału.
2. Co dokładnie orzekł Trybunał Konstytucyjny?
Trybunał w wyroku z 4 czerwca 2024 r. orzekł, że art. 25 ust. 1b jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o świadczenie wymienione w tym przepisie przed 6 czerwca 2012 r.
Dlaczego właśnie ta data?
6 czerwca 2012 r. ogłoszono ustawę wprowadzającą nowy mechanizm pomniejszania emerytury. Osoba podejmująca decyzję o przejściu na wcześniejsze świadczenie przed tą datą nie mogła znać przyszłych konsekwencji.
Trybunał wskazywał, że doszło do naruszenia zasady zaufania obywateli do państwa i prawa. Emeryci podjęli decyzję na podstawie obowiązujących wówczas przepisów, a później ustawodawca powiązał z tą wcześniejszą decyzją nowy, niekorzystny skutek finansowy.
3. Przykład – na czym polega problem?
Załóżmy, że pracownik:
- w 2010 r. przeszedł na wcześniejszą emeryturę,
- przez kilka lat otrzymywał świadczenie,
- powszechny wiek emerytalny osiągnął po 2012 r.,
- następnie wystąpił do ZUS o emeryturę powszechną.
Przy jej obliczeniu ZUS zastosował art. 25 ust. 1b i od zgromadzonego kapitału odjął sumę wcześniej wypłaconych emerytur.
Jeżeli wcześniej wypłacono przykładowo 150 000 zł, to właśnie o taką kwotę – w odpowiednim ujęciu ustawowym – pomniejszano podstawę obliczenia nowej emerytury.
Następnie pozostały kapitał dzielono przez średnie dalsze trwanie życia.
Im większa suma pobranych wcześniejszych świadczeń, tym większy mógł być wpływ pomniejszenia na późniejszą emeryturę.
4. Kto może być objęty wyrokiem SK 140/20?
Najważniejszym kryterium wynikającym z sentencji wyroku jest złożenie wniosku o jedno ze świadczeń (np. na podstawie Karty Nauczyciela) wymienionych w art. 25 ust. 1b przed 6 czerwca 2012 r.
Trzeba sprawdzić dokładne daty oraz podstawę prawną wcześniejszego świadczenia.
5. Jakie daty trzeba sprawdzić w decyzjach ZUS?
Przed podjęciem dalszych działań warto wyjąć wszystkie decyzje emerytalne i ustalić cztery rzeczy:
- kiedy złożono wniosek o wcześniejszą emeryturę,
- od kiedy ZUS przyznał wcześniejszą emeryturę,
- kiedy osiągnięto powszechny wiek emerytalny,
- kiedy została przyznana emerytura powszechna.
Trzeba również sprawdzić, czy w decyzji o emeryturze powszechnej znajduje się informacja o zastosowaniu art. 25 ust. 1b i pomniejszeniu podstawy o wcześniej pobrane świadczenia.
To pozwala wstępnie ocenić, czy dana osoba znajduje się w sytuacji podobnej do objętej wyrokiem.
6. Czy wyrok dotyczy wszystkich wcześniejszych emerytów?
Nie.
Wyrok nie zakwestionował samego istnienia art. 25 ust. 1b wobec wszystkich ubezpieczonych.
Problem konstytucyjny dotyczył osób, które podjęły decyzję o wcześniejszej emeryturze jeszcze przed ogłoszeniem nowych zasad i nie mogły przewidzieć, że pobrane świadczenia będą później odliczane od ich kapitału.
Osoba, która zdecydowała się na wcześniejszą emeryturę już po ogłoszeniu nowych przepisów, znajdowała się więc w innej sytuacji – mogła już znać przyszłe konsekwencje.
7. Co z osobami urodzonymi w 1953 roku?
Rocznik 1953 znajduje się w szczególnej sytuacji.
Problem kobiet z rocznika 1953 został wcześniej rozstrzygnięty wyrokiem TK z 6 marca 2019 r., sygn. P 20/16. Następnie ustawą z 19 czerwca 2020 r. wprowadzono rozwiązania pozwalające na ponowne ustalenie emerytur bez stosowania mechanizmu pomniejszenia w przypadkach określonych w ustawie.
Obecna ustawa emerytalna zawiera w tym zakresie przepisy art. 194i i 194j.
Dlatego obecne prace legislacyjne związane z wyrokiem z 4 czerwca 2024 r. koncentrują się przede wszystkim na pozostałych rocznikach, które nie zostały objęte poprzednią regulacją.
8. Które roczniki ma objąć projektowana ustawa?
Według aktualnego rządowego projektu rozwiązanie ma objąć:
- kobiety urodzone w latach 1954–1959,
- mężczyzn urodzonych w latach 1949–1952 oraz w 1954 r.
Projekt przewiduje dodatkowe warunki dotyczące wcześniejszej emerytury oraz daty nabycia prawa do emerytury powszechnej.
To bardzo ważne: jest to zakres projektowanej ustawy, a nie proste powtórzenie sentencji wyroku TK.
Nie należy więc obecnie pisać, że każda osoba z wymienionego rocznika już ma ustawowe prawo do automatycznego przeliczenia.
Projekt nadal znajduje się w toku prac legislacyjnych.
9. Jakie warunki przewiduje projekt ustawy?
Według wersji projektu widocznej obecnie w wykazie prac Rady Ministrów mechanizm miałby dotyczyć osób, które łącznie spełniają określone kryteria, w szczególności:
- należą do wskazanych roczników,
- pobierają lub pobierały wcześniejszą emeryturę,
- odpowiednio wcześnie przeszły na wcześniejsze świadczenie,
- prawo do emerytury powszechnej nabyły po 2012 r.,
- a jeżeli już złożyły wniosek o emeryturę powszechną – jej podstawa została pomniejszona o wcześniejsze wypłaty.
Projekt obejmuje również osoby, które nadal pobierają wcześniejszą emeryturę i dotąd nie wystąpiły o emeryturę powszechną.
10. Czy ustawa przeliczeniowa już obowiązuje?
Nie.
To szczególnie ważne we wrześniu 2026 r., ponieważ w starszych artykułach można znaleźć informację, że ustawa miała wejść w życie 1 czerwca 2026 r.
Taki termin rzeczywiście pojawiał się we wcześniejszych założeniach projektu. Jednak 1 czerwca 2026 r. już minął, a projekt nie stał się wtedy obowiązującym prawem.
Aktualna karta projektu na stronie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, zmieniona 2 lipca 2026 r., wskazuje obecnie III kwartał 2026 r. jako planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów.
Dlatego obecnie należy mówić o projekcie ustawy, a nie o obowiązującej ustawie przeliczeniowej.
11. Dlaczego wyrok TK nie spowodował automatycznego przeliczenia emerytur?
Kluczową kwestią jest brak publikacji wyroku SK 140/20 w Dzienniku Ustaw.
ZUS w wydawanych decyzjach stoi na stanowisku, że skoro wyrok nie został ogłoszony w oficjalnym dzienniku urzędowym, nie może stanowić podstawy do wznowienia postępowania i automatycznego pominięcia art. 25 ust. 1b. Takie stanowisko pojawia się także w sprawach rozpoznawanych przez sądy w 2026 r.
Rzecznik Praw Obywatelskich informował z kolei, że rząd nie planuje publikacji tego wyroku, lecz przygotowuje odrębne rozwiązanie ustawowe dla zainteresowanej grupy emerytów.
W rezultacie powstała nietypowa sytuacja: treść rozstrzygnięcia TK jest publicznie dostępna, ale brak jego ogłoszenia stał się jednym z głównych przedmiotów sporów przed sądami.
12. Czy warto obecnie złożyć wniosek do ZUS?
Część emerytów składa do ZUS wnioski o ponowne ustalenie wysokości emerytury, powołując się m.in. na:
- wyrok SK 140/20,
- konstytucyjną zasadę zaufania obywatela do państwa,
- art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Należy jednak liczyć się z tym, że ZUS może odmówić przeliczenia emerytury.
Tak wyglądało wiele spraw z 2025 i 2026 r. – organ wskazywał, że sam nieopublikowany wyrok TK nie stanowi podstawy ponownego ustalenia świadczenia na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej.
Złożenie wniosku ma natomiast znaczenie procesowe: prowadzi do wydania formalnej decyzji, od której można następnie odwołać się do sądu.
13. Jak może wyglądać wniosek do ZUS?
W piśmie można żądać ponownego ustalenia wysokości emerytury powszechnej bez zastosowania mechanizmu pomniejszenia z art. 25 ust. 1b, wskazując swoją sytuację oraz wyrok TK z 4 czerwca 2024 r.
Warto podać:
- numer świadczenia,
- datę przyznania wcześniejszej emerytury,
- datę wniosku o wcześniejsze świadczenie,
- datę osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego,
- datę decyzji przyznającej emeryturę powszechną,
- informację o zastosowaniu art. 25 ust. 1b,
- żądanie ponownego obliczenia świadczenia.
Warto we wniosku powołać się wyraźnie na wyrok TK.
14. ZUS odmówił przeliczenia – co można zrobić?
Decyzję ZUS w sprawie wysokości emerytury można zaskarżyć do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Odwołanie składa się:
do właściwego sądu za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję.
Termin wynosi zasadniczo miesiąc od dnia doręczenia decyzji.
W odwołaniu trzeba skoncentrować się nie tylko na samym wyroku TK, ale również na własnej sytuacji:
- kiedy podjęto decyzję o wcześniejszej emeryturze,
- czy nastąpiło to przed 6 czerwca 2012 r.,
- kiedy osiągnięto powszechny wiek emerytalny,
- czy można było uniknąć mechanizmu pomniejszenia przed wejściem nowych przepisów w życie,
- o jaką kwotę ZUS pomniejszył podstawę.
15. Sądy w 2026 r. wydają różne wyroki
To obecnie jedna z najważniejszych informacji praktycznych.
Nie można uczciwie napisać, że po odwołaniu sąd „na pewno” nakaże ZUS przeliczenie emerytury.
Linia orzecznicza nie jest jednolita, niemniej, część wyroków jest korzystna dla ubezpieczonych. Co to znaczy? Sądy przyznają prawo do przeliczenia emerytury z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.
16. Czy sam wyrok TK gwarantuje podwyżkę emerytury?
Nie.
Nawet jeżeli dana osoba mieści się w grupie, której dotyczy problem, trzeba jeszcze przeprowadzić konkretne wyliczenie.
Może się okazać, że emerytura po przeliczeniu byłaby wyższa, ale różnica może być bardzo różna w zależności od:
- zgromadzonego kapitału,
- wysokości wcześniejszej emerytury,
- liczby miesięcy pobierania świadczenia,
- daty przejścia na emeryturę powszechną,
- przyjętego średniego dalszego trwania życia,
- kolejnych waloryzacji.
Nie ma jednej kwoty podwyżki właściwej dla wszystkich emerytów.
17. Jak projektowana ustawa ma obliczać nowe świadczenie?
Według aktualnych założeń emerytura powszechna miałaby zostać ustalona ponownie bez odejmowania sumy pobranych wcześniejszych emerytur.
Projekt nie przewiduje jednak prostego rozwiązania polegającego na wzięciu dzisiejszego kapitału i wyliczeniu świadczenia na nowo według najbardziej korzystnych aktualnych parametrów.
Dla osób, które wcześniej wystąpiły o emeryturę powszechną, nowe świadczenie miałoby zostać ustalone zasadniczo na moment pierwotnego wniosku, a następnie poddane kolejnym waloryzacjom emerytur.
Projekt przewiduje też szczególne zasady dotyczące waloryzacji kapitału i składek w okresie pobierania wcześniejszej emerytury, aby uniknąć efektu określanego w dokumentach legislacyjnych jako sztuczna kapitalizacja świadczenia.
18. Co z osobami, które nadal pobierają wyłącznie wcześniejszą emeryturę?
Projekt przewiduje również rozwiązanie dla osób, które osiągnęły już wiek emerytalny, ale nigdy nie wystąpiły o emeryturę powszechną i nadal otrzymują wcześniejsze świadczenie.
Według założeń także ta grupa miałaby zostać objęta nowym mechanizmem obliczenia emerytury powszechnej.
To istotne, ponieważ problem nie dotyczy wyłącznie osób, którym ZUS już wydał niekorzystną decyzję z zastosowaniem art. 25 ust. 1b.
19. Czy trzeba czekać na nową ustawę?
Obecnie istnieją zasadniczo dwa kierunki.
Pierwszy to oczekiwanie na zakończenie procesu legislacyjnego i rozwiązanie systemowe.
Drugi to indywidualne wystąpienie do ZUS o ponowne ustalenie świadczenia, a po ewentualnej odmowie – rozważenie odwołania do sądu.
Nie ma jednak gwarancji korzystnego wyniku indywidualnego procesu. Jak pokazują orzeczenia z 2026 r., sądy różnie oceniają wpływ niepublikowanego wyroku SK 140/20 na obowiązujące decyzje ZUS.
Przed podjęciem decyzji warto więc najpierw ustalić, czy dana osoba w ogóle spełnia podstawowe kryteria czasowe.
20. Jak sprawdzić, czy sprawa może dotyczyć konkretnego emeryta?
Najlepiej wykonać prostą analizę dokumentów.
Sprawdź:
- Czy pobierałeś wcześniejszą emeryturę?
- Na jakiej podstawie prawnej była przyznana?
- Kiedy złożono wniosek o wcześniejsze świadczenie?
- Czy nastąpiło to przed 6 czerwca 2012 r.?
- Kiedy osiągnąłeś powszechny wiek emerytalny?
- Czy nastąpiło to po 31 grudnia 2012 r.?
- Czy wystąpiłeś o emeryturę powszechną?
- Czy w decyzji ZUS zastosowano art. 25 ust. 1b?
- O jaką sumę pomniejszono podstawę?
Jeżeli odpowiedzi wskazują na sytuację zbliżoną do objętej wyrokiem, warto dokładniej przeanalizować decyzje ZUS.
21. Jak znaleźć pomniejszenie w decyzji ZUS?
W decyzji przyznającej emeryturę powszechną należy szukać informacji dotyczącej:
„kwoty stanowiącej sumę kwot pobranych emerytur”
lub bezpośredniego odwołania do: art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Jeżeli decyzji nie można odnaleźć, warto zwrócić się do ZUS z prośbą o pomoc w odczytaniu decyzji emerytalnej.
22. Co zrobić po odmowie ZUS?
Po otrzymaniu decyzji odmownej warto przede wszystkim sprawdzić termin odwołania.
Na odwołanie od decyzji dotyczącej emerytury jest zasadniczo miesiąc od jej doręczenia.
W odwołaniu można wskazywać między innymi na:
- sytuację objętą standardem wynikającym z wyroku SK 140/20,
- wcześniejsze orzecznictwo TK dotyczące art. 25 ust. 1b,
- konstytucyjną zasadę ochrony zaufania obywatela do państwa,
- orzecznictwo Sądu Najwyższego,
- rzeczywiste daty przyznania świadczeń.
Rzecznik Praw Obywatelskich w 2026 r. również argumentował przed Sądem Najwyższym za możliwością zastosowania prokonstytucyjnej wykładni art. 25 ust. 1b mimo problemu z publikacją wyroku SK 140/20.
Nie oznacza to jednak, że takie stanowisko jest obecnie jednolicie przyjmowane przez wszystkie sądy.
Najczęstsze pytania o wyrok TK z 4 czerwca 2024 r.
Czego dotyczy wyrok SK 140/20?
Dotyczy pomniejszania podstawy emerytury powszechnej o sumę wcześniej pobranych emerytur wobec osób, które złożyły wniosek o wcześniejsze świadczenie przed 6 czerwca 2012 r. TK uznał stosowanie art. 25 ust. 1b wobec tej grupy za niezgodne z Konstytucją.
Czy każdy wcześniejszy emeryt dostanie podwyżkę?
Nie. Znaczenie mają przede wszystkim data wniosku o wcześniejszą emeryturę, data osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego oraz to, czy ZUS faktycznie zastosował art. 25 ust. 1b.
Dlaczego ważna jest data 6 czerwca 2012 r.?
Tego dnia ogłoszono ustawę wprowadzającą mechanizm pomniejszenia. Osoby, które wcześniej podjęły decyzję o wcześniejszej emeryturze, nie mogły znać nowej zasady.
Czy wyrok został opublikowany w Dzienniku Ustaw?
Nie. Brak publikacji jest jednym z głównych powodów, dla których ZUS odmawia obecnie automatycznego przeliczania emerytur.
Czy można już teraz złożyć wniosek do ZUS?
Można wystąpić o ponowne ustalenie wysokości emerytury, jednak trzeba liczyć się z odmową ZUS i ewentualną koniecznością skierowania sprawy do sądu.
Wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. – co powinien zrobić emeryt?
Najważniejsze jest obecnie ustalenie własnej sytuacji, a nie kierowanie się wyłącznie rocznikiem urodzenia.
Trzeba sprawdzić przede wszystkim:
kiedy złożono wniosek o wcześniejszą emeryturę, kiedy osiągnięto powszechny wiek emerytalny i czy ZUS zastosował art. 25 ust. 1b.
Wyrok SK 140/20 daje istotne argumenty osobom, które zdecydowały się na wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r. i dopiero później zostały objęte niekorzystnym mechanizmem pomniejszania kapitału.
Nie oznacza to jednak obecnie automatycznego przeliczenia przez ZUS.
Brak publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw doprowadził do powstania sporu prawnego, który nadal jest rozstrzygany przez sądy. W 2026 r. można znaleźć zarówno orzeczenia nakazujące ponowne obliczenie emerytury, jak i wyroki oddalające odwołania.
Dlatego osoby zainteresowane przeliczeniem powinny przede wszystkim zabezpieczyć swoje decyzje emerytalne i sprawdzić, czy faktycznie należą do grupy objętej problemem. Jeżeli ZUS wydał już odmowną decyzję, trzeba dodatkowo pilnować miesięcznego terminu na odwołanie, ponieważ oczekiwanie na zakończenie prac legislacyjnych nie powoduje automatycznego zawieszenia terminu do zaskarżenia istniejącej decyzji.
Napisz komentarz